Neden Temel İş Sağlığı Hizmetleri?

Dünyadaki toplam 3 milyar çalışanın % 80’den fazlası, iş sağlığı hizmetleri (İSH) olmadan çalışmaktadır. ILO, WHO gibi bazı yetkili kurumlar ile birçok meslek örgütleri ve işçi sendikaların bu tür hizmetlere ihtiyaç duyulduğunu son 20-30 yıldır vurgulamalarına rağmen durum aynı kalmıştır. Bugün bu hizmetlerin kapsamı genişlemekten çok daralmaktadır. 161 sayılı İş Sağlığı Hizmetlerine ilişkin ILO Sözleşmesi ve WHO Herkes İçin İş Sağlığı Küresel Stratejisi; söz konusu hizmetlerin dünyadaki tüm çalışan insanlar için organize edilmesini talep etmektedir. Hala bu amaçtan çok uzakta ve ortak çabalar olmadan özellikle işin kapsamının genişlemesi pek muhtemel görünmemektedir.

Neden Temel İş Sağlığı Hizmetleri?

Temel İş Sağlığı Hizmetleri (TİSH) kavramının tanımlanması, temellerini 1978 WHO Alma Ata Deklarasyonu’ndan almaktadır ve Deklarasyon’un 4. maddesinde şu şekilde bir ifade yer almaktadır: “Temel sağlık bakımı; uygulamalı, bilimsel olarak sağlam ve sosyal olarak kabul edilebilir yöntemlere dayanan temel sağlık bakım hizmetlerinden meydana gelmektedir. Bu, sağlık bakımını insanların yaşadığı ve çalıştığı yerlere mümkün olduğunca en yakın biçimde getiren ulusal sağlık sistemi ile bireylerin, ailelerin ve toplumun ilk temas ettiği düzeydir.”

Önceki sağlık politikaları öncelikle hastane altyapılarının geliştirilmesine odaklanırken, WHO Herkes İçin Sağlık Stratejisi ile Alma Ata politikası önceliği tüm dünya genelinde büyük kitleler için temel sağlık bakım hizmetlerinin organizasyonuna kaydırmıştır. Bu politika değişikliğinin sağlığa etkisi çok fazla tahmin edilememiştir. Bu politika, sağlık hizmetlerinin, geleneksel olarak bu hizmetleri alamayan, köylerde ve uzak yerlerde yaşayanlar ile fakir insanlara ulaşılabilirliğini sağlamıştır.

TİSH, Alma Ata ilkelerinin iş sağlığı alanında bir uygulamasıdır. Bu, bugüne kadar dünyada bu hizmetleri alamayan çalışanların, iş sağlığı hizmetlerine ulaşmasını sağlama çabasıdır. TİSH, aynı zamanda, iş sağlığı hizmetlerinin 161 ve 155 sayılı ILO Sözleşmelerinin gerektirdiği düzeyde gelişmesi için bir yoldur.

Küreselleşme, dünyadaki hemen her işyerinde ekonomik yapıları ve çalışma koşullarını değiştirmektedir. İş sağlığı hizmetleri ihtiyacı azalmaktan çok artmaktadır. Hizmetlere olan ihtiyaçlar nitelik bakımından da değişmekte ve daha çok yönlü, organize edilmesi daha zor olmakta ve hizmet verilen gruplar daha dinamik ve hareketli olmakta, işyerleri daha değişken ve işler daha istikrarsız ve geçici olmaktadır.

Bu eğilimler; iş sağlığı hizmetlerinin sunulmasına yönelik olarak bu hizmetlerin yapısı, içerikleri ve yöntemleri açısından özel talepler getirmektedir. Bu hizmetleri, bugüne kadar bu hizmetlerden yeterince yararlanamayan ve bu hizmetlere hiç sahip olamayan sektörler için organize etmek özel bir mücadeledir. 161 sayılı ILO Sözleşmesinde tanımlanan düzeye karşılık gelen İSH’yi sağlamak son amaç olmasına rağmen, bu hizmetlerden yararlanamayan sektörler böyle bir gelişmeye giden yolu açacak bir başlangıç noktasına ihtiyaç duymaktadır.

TİSH’nin Misyonu ve Politikası

Dünya nüfusunun yarısından fazlası küresel iş gücüne aittir. Her işçinin sağlık, güvenlik, çalışma beceri ve kapasitesi ile refahı, her ülkedeki genel sosyo-ekonomik kalkınma için önemli bir konudur. İşte sağlık ve sağlıklı çalışma ortamları; bireylerin, toplumların ve ülkelerin en değerli varlıklarıdır. İş sağlığı; yalnızca çalışanların sağlığını korumak için değil, aynı zamanda artan verimlilik, ürünlerin kalitesi, çalışma motivasyonu, iş doyumu yoluyla ulusal ekonomilere olumlu katkı sağlamak ve yine çalışanların ve toplumun genel yaşam kalitesine katkı sağlamak için önemli bir stratejidir.

WFIO İş Sağlığı Küresel Stratejisi; iş sağlığı hizmetlerinin güçlendirilmesini, kapsamının genişletilmesini, içerik ve faaliyetlerinin geliştirilmesini önemli bir amaç olarak tanımlamaktadır. İş Sağlığı çalışanlarının eğitimi, destek hizmetlerinin organizasyonu ile İSH için bir araştırma temeli ve standartları sağlama, bu amacın başarılmasına yönelik en önemli araçlardır. Bu amaçları tüm küresel işgücü için karşılamak amacıyla TİSH girişimi gerçekleştirilmiştir. TİSH için genel stratejik model aşağıdadır.

Temel İş Sağlığı Hizmetleri için WHO Stratejisi

 

TİSH kavramı, misyonu ve amaçları

Temel İş Sağlığı Hizmetleri; işte sağlığın korunması, sağlık, iyilik ve çalışma becerisinin geliştirilmesinin yanı sıra hastalık ve kazaların önlenmesi için temel bir hizmettir. TİSH, birincil sağlık bakımı yaklaşımı ile bilimsel olarak geçerli ve sosyal olarak kabul edilebilir iş sağlığı yöntem kullanarak hizmetleri sağlamaktadır.

Temel İş Sağlığı Hizmetlerinin amacı; bugüne kadar bu hizmetleri almamış olan veya bu hizmetlerle iş sağlığı ihtiyaçlarını karşılayamamış olan dünyadaki tüm işyerlerine (hem sanayileşmiş ve hem de gelişmekte olan ülkelerde) bu hizmetleri sağlamaktır. TİSH; ekonomi sektörüne, işletme büyüklüğüne, coğrafi alana veya iş sözleşmesinin içeriğine bakılmaksızın dünyadaki her çalışan bireye iş sağlığı hizmetlerini sağlamak için bir çabadır.

Temel İş Sağlığı Hizmetlerinin Sistemi ve Altyapısı

İş Sağlığı Hizmetlerinin Gelişim aşamaları

Yukarıda tanımlandığı üzere, dünyadaki çalışanların çoğunluğu İSH’ye ulaşmadan yaşamaktadır. Konudan sorumlu olan birçok karar verici, başka birçok rekabet öncelikleri olabilmesi nedeniyle, İSH altyapısının kurulmasını yüksek bir eşik olarak bulmaktadır. Diğer taraftan her işçi, güvenli ve sağlıklı bir iş ve çalışma ortamı hakkına sahiptir. İyi yürütülen bir İSH sistemi geliştirmiş olan ülkeler, bunu, sadece sağlık açısından değil aynı zamanda iş becerisi, verimlilik ve böylece çalışanların, işletmelerin ve ulusların ekonomisinin geliştirilmesi açısından da yararlı bulmaktadır.

İSH sisteminden bu tür yararlar sağlayabilmek için, hizmetlerin uygunluğu, yeterliliği ve kalitesi sağlanmalıdır. Başka deyişle, İSH; çalışanların ve işletmelerin gerçek ihtiyaçlarına cevap vermelidir. Ve faaliyetler, İSH’nin gerçek içeriği ile uyuşma kaygısı olmadan, ulusal ve yerel koşullara göre düzenlenmelidir. Birincil sağlık bakımı hizmetlerinde çalışanların, ne tür bir bulaşıcı hastalık ile uğraştığını ve bunu önlemek ve kontrol etmek için ne tür yöntem seçenekleri olduğunu bilmesi gerekir. Ayrıca, İSH çalışanlarının, en önemli iş sağlığı tehlikeleri, riskleri ve bunların kaynağı, özellikleri ve önleme araçları hakkında da bilgi sahibi olmaları gerekmektedir. Bu da; İSH temeli ve yöntemleri konusunda en azından minimum düzeyde özel bir eğitim olmadan İSH’nin sağlanamayacağını ifade etmektedir. İSH’yi geliştirmek için, basamaklı bir strateji tavsiye edilmektedir. Her ülke, İSH alanında kendi mevcut koşullarını analiz etmelidir. Böyle bir analiz temelinde, ulusal bir strateji ve eylem programının planlanması gerekir. Farklı coğrafik alanlar veya farklı ekonomik sektörleri, İSH gelişiminde farklı bir duruma sahip olabilirler. İyi organize olmuş sanayiler mükemmel bir hizmete sahip iken kayıt dışı sektör veya küçük işletmeler hiçbir hizmete sahip olmayabilirler. İSH’nin gerçek içeriği ile uzlaşma olmaksızın yine de eylemler, bu farklılıklara göre düzenlenmelidir. Böylece gelişme basamakları, duruma bağlı olarak farklı düzeylerden başlatılabilir. İSH’nin gelişimi, başlangıçtan başlayan ve İSH’nin en gelişmiş aşamalarına kadar devam eden dört aşamada incelenmektedir.

 

İş sağlığı hizmetlerinin gelişim aşamaları
MH= Meslek hastalıkları, BSB= Birincil sağlık bakımı, İS= İş sağlığı, İSH= İş sağlığı hiz- metleri, KOBİ= Küçük ve orta boy işletme.

Aşama 1; Başlangıç Düzeyi

Bu düzey, herhangi bir İSH’yi hiçbir şekilde almayan çalışanlar ve işyerlerine yönelik olarak makul bir başlangıç noktasıdır. Söz konusu aşama; mümkün olan ölçüde başlangıç basamağını aşağıya çekmek üzere planlanmakta ve İSH yeterliliği ve içeriğini hala korumaktadır. Bu; İSH konusunda kısa bir eğitime sahip olan ve birincil sağlık bakımı biriminde veya kendi tesislerinde çalışan İSH çalışanlarını (mümkünse bir hemşire ve güvenlik temsilcisi) kullanan bir hizmettir. Hizmetin içeriği; kaza riskleri, ağır fiziksel işler, temel sağlık koşulları ve hijyen, tehlikeli kimyasal, fiziksel ve biyolojik faktörler (HIV/AIDS dahil) üzerinde yoğunlaşmaktadır. Uzman hizmetlerinden yardım isteyen hizmet alıcılara öneride bulunmak, hizmetin önemli bir kısmını oluşturmaktadır.

Aşama II; Temel İş Sağlığı Hizmetleri (TİSH)

İşyerleri ve topluluklar ile mümkün olduğunca en yakın şekilde çalışan altyapıya dayalı bir hizmettir. Söz konusu hizmetin sunum modeli, yerel koşullar ve ihtiyaçlara bağlı olarak değişebilir  Genellikle bir doktor ve bir hemşire olan personelin, iş sağlığı konusunda kısa bir eğitimi vardır (10 hafta kadar). Ayrıca, kaza önleme ve temel güvenlik konusunda yetkili olan bir güvenlik uzmanının desteğinden de yararlanmaktadır. Hizmetlerin içeriği, bu broşürde ve ilgili uygulama rehberlerinde açıklamaktadır.

Aşama III: Uluslararası Standart Hizmet

Bu düzey, 161 No’lu ILO Sözleşmesinde taahhüt edildiği üzere her ülke için minimum bir amacı oluşturmaktadır. İyileştirme hizmetleri uygun bir biçimde sağlanmakla birlikte hizmet altyapısı, seçime bağlı birkaç seçenekli formlar içermekte ve içerik ise temelde önleyici olmaktadır. Hizmet personelinin başında özel olarak eğitilmiş bir uzman (genellikle bir işyeri hekimi) bulunmalı ve ekip tercihen çok disiplinli bir yapıdan oluşmalı veya söz konusu hizmetin çok disiplinli içeriği, uzmanlaşmış birimlerin (bir iş sağlığı enstitüsü gibi) uygun destek hizmetleri ile sağlanmalıdır.

Aşama IV: Kapsamlı İş Sağlığı Hizmetleri (KİSH)

Bu düzey genellikle sanayileşmiş ülkelerin büyük şirketlerinde görülmektedir veya çok sayıda çeşitli tür hizmet alıcı şirketlere bu hizmetleri sunan büyük İSH merkezleri tarafından sağlanmaktadır. Personel; uzman doktor, iş sağlığı hemşiresi, İş hijyeni uzmanı, ergonomist, psikiyatrisi, güvenlik mühendisi, vs. gibi birtakım uzmanların dahil olduğu çok disiplinli bir ekip gibi çalışmaktadır. Hizmetlerin içeriği; önleme, tedavi hizmetleri, sağlığı geliştirme, çalışma becerisini geliştirme ve sağlıklı çalışma organizasyonlarını geliştirme gibi faaliyetlerden oluşmaktadır.

I. ve II. aşamalar öncelikle en küçük ve mikro işletmeler, kendi hesabına çalışanlar ve Uluslararası Standartta üçüncü düzeyden hemen başlama imkanı olmayan kayıt dışı sektör için tasarlanmaktadır. Bununla birlikte, büyük sanayiler ve iyi organize olmuş KOBİ’ler üçüncü düzey hizmetlerini oluşturmaya her zaman başlamaktadır ve bu düzey, 161 ve 155 No’lu ILO Sözleşmelerinde taahhüt edildiği üzere uzun vadede her ülke ve her işyeri için minimum amaç olmalıdır.

Bütünsel İSG altyapısının bir parçası olarak TİSH

TİSH; iş sağlığı alanında Birincil Sağlık Bakımı politikasının bir uygulamasıdır. TİSH altyapısı olmadan, hizmetlerin geniş ve sürdürülebilir kapsamda olması mümkün değildir. TİSH, genel iş sağlığı ve güvenliği (İSG) altyapısının bir parçasıdır. İSG altyapısı, İSG sistemi olarak adlandırılmaktadır. Mevcut ILO eğilimi, bütünleşmiş İSG sistemini geliştirmeyi amaçlamaktadır. Ulusal ve yerel değişikliklere yönelik birçok olasılıkların olduğu bütünleşmiş bir sistem modeli aşağıdaki şekil gibidir;

İSG için Altyapı sistemi. TİSH’nin esas çalışma atanı, gölgelendirilmiş dairede gösterilmektedir.
(Kısaltmalar; MoH = Sağlık Bakanlığı, MoL = Çalışma Bakanlığı, DoH&S = İş Güvenliği
ve Sağlığı Dairesi, DoH = Sağlık Dairesi, OS & HINSPECTORATE = İş Güvenliği ve Sağlığı
Teftiş Kurulu IOH = İş Sağlığı Kurumu, OM = İş tıbbı, PHC = Temel Sağlık Bakımı, SME = Küçük
ve Orta Boy İşletme, SSŞ =Küçük isletme. SE = Serbest meslek sahibi,\lFS = Kayıt dışı sektör, İSG
= İş sağlığı ve güvenliği)

 

İş sağlığı ve güvenliği ile sağlık hizmetlerini kapsayıcı ulusal sistem, TİSH altyapı sisteminin kurumsal şeklini belirlemektedir. TİSH, kurumsal veya işlevsel olarak etkileşimin bir parçasıdır. Örneğin, eğer iş sağlığı hizmetleri Sağlık Bakanlığına ait ise, sağlık yöneticisinin rolü daha önemli olmaktadır. Burada önemli konu şekil değil, sistemin hazırlığı ve işlevselliği olup, böylece tüm sektörlerde çalışan insanların sağlık ve güvenlik ihtiyaçları ve her işyeri yeterli düzeyde ele alınmaktadır.

TİSH’nin altyapısı aşağıdaki özelliklere sahiptir:

  • Sağlık ve güvenliğin bütünsel altyapısının bir bölümünü oluşturmaktadır.
  • Çeşitli hizmet birimleri türleri tarafından yürütülebilir.
  • Birincil sağlık bakımı hizmetlerinden destek almakta ve işbirliği yapmaktadır.
  • Güvenlik hizmetleri ile işbirliği yapmaktadır.
  • Özellikle küçük ve yeterli hizmet alamayan işyerlerine hizmet vermek için ayarlanmaktadır.

 

 

Kaynak;

Profesör Jorma Rantanen, İş Sağlığı Uzmanı, ICOH Başkanı (ICOH: İş Sağlığı Uluslararası Komisyonu) (Çeviri: Dr. Buhara Önal )

 

Abone Ol
Haberin Olsun

NİG-e Abone Olun, son yayınlar önce size gelsin.

Abone olduğunuz için teşekkürler

Bir şeyler ters gitti.

5
Makaleyi Oylar mısınız?
[Total: 3 Average: 5]

Soru Sorun / Cevap Yazın

İSG Ödüllü Yarışması Başladı... YARIŞMAYA KATIL
+