Arsenik ve Bileşiklerine Bağlı Hastalıklar

Arsenik, gümüşümsü-gri renkte metalloid bir elementtir. Arsenik bileşikleri 3 formdadır; inorganik ve organik bileşikleri ve arsin gazı. İnorganik trivalan ve pentavalan oksitleri ve bunların tuzlarıyla, arsenik metalinden daha çok karşılaşılır. Bunlar ortam havasında arsenit ve arsenat buhar ve partikülleri olarak karşımıza çıkarlar. Trivalan formu pentavalan formundan 2-10 kat fazla toksiktir. Başlıca organik bileşenleri şunlardır: arsenik trioksit (As2O3), bakır arsenit (Cu(AsO2)2), sodyum arsenit(NaAsO2), kurşun arsenat(Pb3(AsO4)2) ve arsenik pentoksit(As2O5).

Arsenik Maruziyeti

Arsenik maruziyetinin sık görüldüğü işkolları:

  • Pestisid üretim ve kullanımı(ağaç korumada, dericilikte, tarımda)
  • Yarı iletken üretimi
  • Makine bakım onarımı
  • Alaşım (bakır ve kurşunlu) ve cam üretimi
  • Arsenik cevher eritme
  • Öğütme, eleme, taşıma, fırın, baca ve filtre bakımı
  • Organik arsenik bileşiklerinin üretim ve kullanımı
  • Pigment yapımı ve kullanımı
  • Zehirli boyaların yapımı ve kullanımı
  • Arsenik atığı temizleme

Arseniğin birçok bileşim içinde kullanılması çoğu ülkede yasaklanmış veya kısıtlanmıştır.

Zerdüştlük dininin kurucusu İranlı din bilgini

Arsin Gazı

Arseniğin en toksik formudur. Nonirritan, renksiz, nötral bir gazdır. Kokusu pek hissedilmez. Kalay arıtma, asit tanklarında çamur temizleme, metal eritme, yarı iletken üretimi sırasında maruziyet olabilir.

Arsenik Etki Mekanizması

Partikülleri inhalasyonla, ağızdan ve hasarlı cildden alınabilir. Asitleri sağlam cildden de emilebilir. Trivalan formu vücutta heptavalan forma oksitlenebilir. İnorganik arsenik, etilasyonla asitlere dönüşür. Sülfhidril gruplarıyla etkileşerek, hücre metabolizması için yaşamsal olan enzim reaksiyonlarını bozar. Başlıca idrarla, az miktarda feçesle atılır. Alınanın %25’i ilk 24 saatte, %75’i ilk haftada atılır. İnorganik arseniğin yarı ömrü yarım saattir, 5-20 saatte etilasyonla metabolize olur.

Klinik Değerlendirme

Akut etkiler

Akut zehirlenme nadirdir ve genellikle kaza sonucu olur. Ağızdan alındıktan sonraki ½ -4 saat içinde boğazda yanma, ödem, bulantı, yutma güçlüğü, epigastrik ağrı, sulu ishal, dehidratasyon ve şok görülür. Elementel arseniğin fatal dozu 70-180 mg’dır. Ölüm olmazsa, eksfoliyatif dermatit ve periferik nörit gelişebilir. Arsenik tozlarının inhalasyonu rinit, öksürük, göğüs ağrısı, dispne, larenjit ve farenjite neden olur.

Kronik etkiler

Cilt: Hiperpigmentasyon (3 -7 yıl sonra), deskuamasyon, ağız çevresinde herpes benzeri lezyonlar, el ayası ve tabanlarda hiperkeratoz, cilt kanseri.

Ağızdan alımdan 2-3 hafta sonra tırnaklarda Mees hattı, saç dökülmesi

Solunum sistemi: Nazal septum perforasyonu, kronik bronşit, akciğer bazallerinde fibrozis, yağlı infiltrasyon, akciğer kanseri

Karaciğer: Siroz, kronik hepatit

Sinir sistemi: Ensefalopati, konvülziyon, tremor, koma, periferik nörit (önce duysal, sonra motor kayıpla giden akson dejenerasyonu)

Kan:   Normokrom  anemi,  nötropeni, trombositopeni, aplastik  anemi, eritrositlerde bazofilik çizgilenmeler

S: Disfaji, mukoza erozyonları, karın ağrısı

Böbrek: Tübüler ve glomerüler hasar, oligüri, üremi

Periferal dolaşım: Vazokonstrüksiyon ve Raynaud sendromu

Kanser: Akciğer, etmoid, cilt kanseri (IARC grup 1). Cilt kanseri bazal veya skuamöz hücre tipindedir.

Genotoksisite: Kromozom aberasyonları

Arsin zehirlenmesi

Massif intravasküler hemolize neden olur. Semptomlar maruziyetten sonra saatler içinde gelişir. Hemoglobinüri(Porto şarabı idrar), deride sarık(bakır bronzu renginde) ve karın ağtriadı vardır. Susuzluk, titremeler ve EKG değişiklikleri eşlik eder. Ölüm, hemoliz ve hemoglobinürinin sonucu olan akut böbrek yetmezliğine bağlıdır.

Arsenik Tanı, Tedavi ve Önleme

Tanı

Semptom ve bulgular, maruziyet öyküsü ve laboratuar bulguları tanıda yol göstericidir.

Öykü

Önceki meslekler, şimdiki maruziyet öyküsü, sigara, alkol ve ilaç kullanımı sorgulanmalıdır.

Semptom ve bulgular

Akut zehirlenme
  • Taşikardi, hipotansiyon, şok
  • SSS: Bilinç değişiklikleri, deliryum, koma, konvülziyonlar(akut ensefalopati)
  • Nefes ve vücut sıvılarında sarımsak kokusu
  • Kolera benzeri GİS semptomları; bol sulu ishal, kusma(bazen kanlı), dehidratasyon, hipovolemik şok.
Kronik zehirlenme
  • Sinsi Klasik dermatit(hiperkeratoz=tozlu yoldaki çiğ taneleri görünümü) veya periferik nöropati (genellikle bilateral çorap-eldiven tarzında ağrılı paresteziler) görünümündedir.
  • Tırnaklarda beyazımsı, travmatik hasardakine benzer çizgilenmeler (Mees hatları) görülür.
  • Aritmiler görülür. Akut zehirlenmeden sonra EKG’de QT uzaması görülebilir, ventriküler fibrilasyon açısından izlem
  • Kronik karaciğer ve böbrek hasarı sıktır.

Fizik Muayene

Vital bulgulara bakılmalı, cilt, burun, akciğer, kalp, sinir sistemi muayeneleri dikkatle yapılmalıdır.

Tanısal Testler

  • Kan arsenik düzeyi: Normalde 50 mcg/L’ yi asla geçmez. Akut zehirlenmelerde yüzlerce, binlerce mcg’a yükselir.
  • İdrarda arsenik spot testi
  • 24 saatlik idrarda total arsenik miktarı: tanı ve tedavinin takibinde yararlıdır. Günlük atılım 50 mcg’dan fazla değildir. 3 gün öncesine kadar deniz ürünleri tüketmiş olmak, sonuçları Toksisiteden inorganik arsenik sorumludur. Bu nedenle tedavi takibinin total arseniğe göre yapılması yanlış olur.
  • İdrarda arsenik metabolitleri: monometilarsenik asit(MMA), dimetilarsenik asit(DMA)
  • Serum asetaminofen düzeyi
  • KCFT: Bilüribin, AP, AST, ALT, GGT
  • BFT : BUN, Kreatinin
  • EKG: Aritmiler, QT uzaması

Ayırıcı Tanı

  • Akut batın nedenleri
  • Anemiler
  • Anksiyete
  • Dermatit nedenleri
  • Ensefalopatiler
  • Gastroenteritler
  • Hemolitik Üremik Sendrom
  • Demir, kurşun, cıva intoksikasyonları

Tedavi

Oral alımda; aktif karbon verilir ve kusturulur. Hipovolemi ve şok gelişirse, sıvı ve pressör ajanlar verilir. Tanı kesinse, dimerkaprol 3-4 mg/kg, 4 saatte bir, 2 gün boyunca verilerek şelazyon tedavisi yapılır. İdrar arsenik düzeyi 50 mcg/L. nin altına düşene kadar 12 saatte bir 3 mg/kg dozunda sürdürülür.

Arsin zehirlenmesinde hematokrit ve BFT takibi dikkatle yapılmalıdır. Alkali diürez sağlanmalıdır. Plazma serbest Hb miktarının 1.5 mg/dl’nin üzerine çıkması veya akut böbrek yetmezliği, kan değiştirme endikasyonunu doğurur. Arsin zehirlenmesinde dimerkaprol yararlı değildir.

Komplikasyonlar

Karaciğer, böbrek yetmezliği, hemolitik anemi, ölüm

Prognoz

Yüksek doz akut maruziyetlerde prognoz kötüdür.

Duyarlılık

Diyabet, KVS hastalığı, anemi, allerjik ve diğer cilt hastalıkları, nörolojik, karaciğer ve böbrek hastalığı olanlar, arsenik maruziyeti riski olan işlerde çalıştırılmamalıdır.

Hasta Bilgilendirme

  • Arsenik zehirlenmesi ve şüphesi olanlar
  • Ardışık iki ölçümde idrar Arsenik düzeyi 300 mcg/L üzerinde olanlar
  • Anemi, proteinüri, hematürisi olanlar
  • Maruziyet limitlerinin yarısıyla bile karşılaşmış olsalar, tüm gebe ve emzikli kadın işçiler
  • 1 ay arayla tekrarlanan KCFT takibinde persistan bozukluğu olanlar
  • Arsin zehirlenmesi geçirenler işten uzaklaştırılmalıdır. İşe dönüş için 3 aylık takipler yapılmalıdır. Bu kişiler idrar Arsenik düzeyleri 300 mcg/lt. nin altına düşmedikçe çalıştırılmamalıdır.

Önleme

İşyeri ortamını değerlendirme: İşyeri havasında arsenik konsantrasyonu ölçülmelidir. Ülkemizde kabul edilen arsenik ortam sınır değeri; 0,5 miligram /m3’dür.

  • En çok inorganik arsenik bileşiklerine maruziyet
  • Arsin gazı dikkatle izlenmeli, kaçakları önlenmelidir.
  • Ortam ölçümleri önemlidir. Maruziyet limitlerinin altında tutulmalıdır.
  • İnhalasyon kadar oral alım da önemlidir.
  • İdrar arsenik düzeyi, biyolojik izlemde yararlıdır.
  • Kişisel koruyucu kullanımına özen gösterilmelidir.
  • İş hijyeni ve kişisel hijyene önem verilmelidir, iş ortamında yeme, içme, sigara kullanımı
  • Yeterli işaretleme yapılmalıdır.
  • İşe giriş muayenesi, çalıştırılması sakıncalı bireylerin tespiti açısından önemlidir.
  • Periyodik muayenelerin esası, semptomatik değerlendirme, fizik muayene, hemogram, KCFT, BFT ile etkilerin erken tesbitidir. ACG çekilmelidir. İdrar arsenik ve metabolitlerinin düzeyi total maruziyetin göstergesidir. Kan düzeyi, idrar kadar yararlı değildir.
  • Arsenik zehirlenmesi ve şüphesi olanlar, ardışık iki ölçümde idrar arsenik düzeyi 300 mcg/L üzerinde olanlar ve Arsin zehirlenmesi geçirenler işten uzaklaştırılmalıdır. İşe dönüş için 3 aylık takipler yapılmalıdır. Bu kişiler idrar arsenik düzeyleri 300 mcg/lt.’nin altına düşmedikçe çalıştırılmamalıdır.

 

Anamnez

İyi bir meslek anamnezi hem hastalıkların başlaması ve ilerlemesini engeller, hem de işyerindeki diğer çalışanların korunmasını sağlar. İşyeri hekimi meslek hastalıkları tanısı koyabilmek için şu üç konuda yeteneğini artırmalıdır:

  1. Meslek hastalıklarından güçlü bir şüphe düzeyi
  2. Yeterli meslek öyküsü alma becerisi
  3. İş yeri hekimliği kaynaklarına kolay erişim

Anamnez alırken, hastalıklarda mesleksel etyolojinin düşünülmesini güçlendiren şu 4 sorunun yanıtı bulunmaya çalışılmalıdır;

Nedensel İlişkiSoru
ÖlçütleriMaruziyetin başlangıcı ile semptomların ortaya çıkışı arasındaki süre nedir?
Temporal ilişkiSemptomlar işten uzaklaşmakla(tatil veya iş değişikliği) düzeliyor mu?
Doz-Etki ilişkisiYüksek maruziyet düzeyi olan ortamlarda veya belli işlerde semptomlar ağırlaşıyor mu?
İlişkinin gücüİş arkadaşlarında da aynı maruziyetler aynı semptomlara neden oluyor mu?

Hastanın yaptığı işi hakkında bilgi edinmek çok zaman almaz. Bunun için kısa ve uzun tarama soru listeleri kullanılabilir;

  1. Ne tür iş yapıyorsunuz?
  2. Sağlık sorununuzun işinizle ilgili olduğunu düşünüyor musunuz?
  3. Yakınmalarınız hafta içinde ya da sonunda ağırlaşıyor mu? Evde ya da işte ağırlaşıyor mu?
  4. Şunların herhangi birine maruz kalıyor musunuz: kimyasallar, tozlar, metaller, radyasyon, gürültü veya sık tekrarlanan hareketler?
    1. Bunların herhangi birine geçmişte maruz kaldınız mı?
    2. İşyerinde kişisel koruyucu kullanıyor musunuz?
  1. İş arkadaşlarınızın herhangi birinde benzer yakınmalar var mı?

 

Kaynak: ÇSGB Kaynakları

5
Makaleyi Oylar mısınız?
[Total: 2 Average: 5]

Abone Ol
Haberin Olsun

NİG-e Abone Olun, son yayınlar önce size gelsin.

Abone olduğunuz için teşekkürler

Bir şeyler ters gitti.

Soru Sorun / Cevap Yazın